Arazide Kaya Üstündeki İşaretler: Türleri, Anlamları ve Arkeolojik İnceleme Arazide yapılan araştırmalarda karşılaşılan kaya üzerindeki şekiller, geçmişte yaşamış toplumların bıraktığı önemli izler arasında yer alır. Taş yüzeylerine kazınmış çizgiler, yuvarlak oyuklar, halka biçimli motifler, hayvan figürleri, insan tasvirleri ve geometrik şekiller, farklı dönemlerde farklı amaçlarla oluşturulmuş olabilir. Bu izlerin bir bölümü tarih öncesi kaya sanatının örneklerini oluştururken bazıları dinî inanışlar, günlük yaşam, üretim faaliyetleri, sınır belirleme veya mimari kullanım gibi nedenlerle yapılmıştır. Bunun yanında doğal aşınmalar da zaman zaman insan eliyle oluşturulmuş işaretlere benzeyen şekiller meydana getirebilir. Define araştırmalarına ilgi duyan kişiler için kaya üzerindeki işaretler ayrı bir merak konusudur. Halk arasında bu şekillere yön, mesafe, gömü veya saklama alanı gibi anlamlar yüklenmektedir. Ancak geleneksel yorumlarla arkeolojik bulguları birbirinden ayırmak gerekir. Bu yazıda arazide karşılaşılan kaya işaretlerini türleri, tarihî geçmişleri, oluşum biçimleri ve define araştırmalarındaki yorumları açısından inceleyeceğiz. 1. Kaya Üzerindeki İşaretler Nedir? Kaya yüzeylerine insan eliyle yapılan çizim, kazıma, oyma, dövme ve boyama işlemleri genel olarak kaya sanatı kapsamında değerlendirilir. Arkeoloji literatüründe taş veya kaya üzerine kazınarak ya da oyularak oluşturulan tasvirler için petroglif terimi kullanılır. Bu tasvirler bazen hayvanları, insanları, av sahnelerini, geometrik şekilleri veya sembolik motifleri gösterir. Kaya üzerindeki işaretler yalnızca sanatsal çalışmalar değildir. Bazı örnekler geçmiş toplumların düşünce biçimleri, inançları, sosyal ilişkileri ve çevreleriyle kurdukları bağ hakkında bilgi verebilir. Halil Can Akgün’ün 2019 yılında yayımlanan Coğrafyadan Mitolojiye: Kaya Resimleri başlıklı akademik çalışmasında petroglifler, geçmiş toplulukların duygu ve düşüncelerini aktaran bir ifade ve iletişim biçimi olarak ele alınmaktadır. Kaya işaretleri hangi yöntemlerle yapılmıştır? Geçmiş dönemlerde taş yüzeylerine şekil vermek için farklı teknikler kullanılmıştır: Kazıma: Sivri veya kesici bir araçla taş yüzeyinde çizgiler oluşturulması. Dövme: Daha sert bir taş veya aletle yüzeye tekrarlanan darbeler uygulanması. Oyma: Taş yüzeyinden malzeme kaldırılarak çukur veya kanal oluşturulması. Kabartma: Motifin çevresindeki taşın azaltılmasıyla şeklin yüzeyden yükseltilmesi. Boyama: Kaya yüzeyine mineral veya doğal pigmentlerle şekil çizilmesi. Bu tekniklerin her biri farklı izler bırakır. Dolayısıyla bir kaya üzerindeki şeklin yapım tekniğini anlamak, onun geçmişteki kullanımını araştırmanın ilk aşamalarından biridir. 2. Arazide En Sık Karşılaşılan Kaya İşareti Türleri Kaya üzerindeki şekiller biçimlerine, işlenme tekniklerine ve içeriklerine göre farklı gruplara ayrılabilir. Çanak oyuklar Çanak oyuklar, kaya yüzeyine açılmış yuvarlak veya oval biçimli küçük çukurlardır. Uluslararası literatürde cup marks veya cupules olarak adlandırılırlar. Bu oyuklar bazı kaya sanatı alanlarında tek başına, bazı alanlarda ise halka ve çizgilerle birlikte görülür. Çanak oyukların hangi amaçla yapıldığı her örnekte kesin olarak bilinmez. Araştırmacılar bazı örneklerde sembolik veya törensel kullanım ihtimallerini değerlendirirken başka örneklerin taş bileme, ezme veya üretim faaliyetleriyle ilişkili olabileceğini belirtmektedir. Bu nedenle her çanak oyuğu aynı amaçla yapılmış kabul etmek doğru değildir. Halka ve dairesel işaretler Kaya yüzeyinde görülen halka biçimli motifler, tek bir daireden veya iç içe geçmiş birden fazla halkadan oluşabilir. Bazı kaya sanatı örneklerinde halkaların merkezinde çanak oyuk bulunur. Bu düzenlemeler İngilizce kaynaklarda cup-and-ring marks olarak adlandırılır. Halka biçimli motiflerin farklı dönemlerde ve kültürlerde çeşitli anlamlar taşıdığı düşünülmektedir. Ancak bunların tümü için geçerli tek bir açıklama bulunmaz. Kanal ve oluklar Kaya yüzeyine açılmış uzun, dar veya geniş çizgisel girintiler kanal ya da oluk olarak tanımlanabilir. Bunların bazıları insan eliyle yapılmış işlevsel veya sembolik izlerdir. Bazıları ise suyun akışı ve doğal aşınma sonucunda oluşabilir. Özellikle birden fazla oluğun birbirine bağlandığı kaya yüzeylerinde, şekillerin insan yapımı olup olmadığı dikkatle incelenmelidir. Çizgisel ve geometrik şekiller Kaya yüzeylerinde düz çizgiler, çapraz hatlar, üçgenler, kareler, daireler, zikzaklar ve birbirini kesen geometrik şekiller görülebilir. Bu tür motifler farklı toplumların sembolik anlatımında veya kaya sanatı geleneklerinde yer almıştır. Bazı örnekler bir kompozisyon oluştururken bazıları tek başına kullanılmıştır. Bir şeklin geometrik olması, onun otomatik olarak define işareti olduğu anlamına gelmez. Hayvan ve insan figürleri Kaya resimleri içerisinde hayvan ve insan tasvirleri önemli bir yer tutar. Bunlar arasında: Geyik ve dağ keçisi gibi hayvanlar, At ve diğer evcil hayvanlar, İnsan figürleri, Av sahneleri, Savaşçı tasvirleri, El ve ayak izine benzeyen şekiller bulunabilir. Bu tasvirler, bulundukları dönemin yaşam biçimi, avcılık faaliyetleri, hayvanlarla ilişkisi ve inanç dünyası hakkında bilgi verebilir. Görsel 1 – Kaya üzerindeki farklı işaret türleri Görsel alt metni: Kaya yüzeylerinde görülen çanak oyuklar, halka motifleri, çizgisel oymalar ve hayvan figürlerinin temsili örnekleri. Görsel açıklaması: Kaya sanatı araştırmalarında karşılaşılan farklı motif türleri. Her şeklin anlamı bulunduğu alan ve tarihî bağlamla birlikte değerlendirilmelidir. 3. Türkiye’de Kaya Üzerindeki Tarihî İşaretler Anadolu, tarih boyunca birçok uygarlığa ev sahipliği yapmıştır. Bu nedenle farklı bölgelerde kaya yüzeylerine işlenmiş çeşitli şekiller ve sembollerle karşılaşılmaktadır. Kaya işaretleri yalnızca tek bir medeniyete veya döneme ait değildir. Tarih öncesi topluluklardan Urartulara, Roma ve Bizans dönemlerinden Orta Çağ’a kadar farklı kültürler taş yüzeylerini çeşitli amaçlarla kullanmıştır. Urartu döneminde kaya işaretleri Doğu Anadolu Bölgesi, Urartu dönemine ait kaya işaretleri açısından dikkat çekici örnekler barındırır. Özellikle Van Gölü Havzası ve Kuzeydoğu Anadolu çevresinde, Urartu kalelerinin yakınındaki kayalık alanlarda geometrik biçimli oyma izleri bulunmaktadır. Bu şekiller akademik çalışmalarda anıtsal kaya işaretleri olarak ele alınmaktadır. Erkan Konyar’ın An Ethno-Archaeological Approach to the Monumental Rock Signs in Eastern Anatolia başlıklı çalışmasında bu işaretlerin dairesel, V, U ve orak benzeri biçimlerde olduğu ve bazı alanlarda gruplar hâlinde görüldüğü aktarılmaktadır. Bu işaretlerin anlamı konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Bazı araştırmalarda dinî veya törensel kullanım öne çıkarılırken başka değerlendirmelerde mevcut açıklamaların buluntu yeri ve biçim özelliklerini yeterince açıklamadığı savunulmaktadır. Bu örnek önemli bir gerçeği gösterir: Bir kaya şeklinin tarihî dönemi bilinse bile işlevi ve anlamı konusunda kesin sonuca ulaşmak her zaman mümkün değildir. Anadolu’da kaya resimleri ve semboller Anadolu’daki kaya sanatı örnekleri, yalnızca geometrik şekillerden oluşmaz. Hayvan tasvirleri, insan figürleri, av sahneleri ve çeşitli sembolik kompozisyonlar da bulunmaktadır. Bazı kaya resimleri açık alanlarda, bazıları mağara ve kaya sığınaklarında, bazıları ise tarihî yapıların yakın çevresinde görülür. Bu çeşitlilik, kaya işaretlerinin tek bir amaç doğrultusunda yapılmadığını ortaya koymaktadır. 4. Doğal Kaya Oluşumları ile İnsan Yapımı İşaretler Nasıl Ayırt Edilir? Arazide kaya üzerindeki şekilleri incelerken karşılaşılan en önemli sorunlardan biri doğal oluşumlarla insan eliyle yapılmış izlerin birbirine karıştırılmasıdır. Su, rüzgâr, sıcaklık değişimleri, donma ve çözülme, kaya tabakalarının yapısı ve mineral farklılıkları taş yüzeylerinde çeşitli şekiller oluşturabilir. Bazı doğal çukurlar ve oluklar, insan eliyle yapılmış oymalara oldukça benzeyebilir. Doğal oluşumların meydana getirdiği şekiller Doğal süreçler sonucunda şu tür izler ortaya çıkabilir: Su aşındırmasıyla oluşan yuvarlak çukurlar. Kaya tabakalarının farklı sertlikte olması nedeniyle meydana gelen girintiler. Rüzgâr ve yağmurun oluşturduğu uzun oluklar. Donma ve çözülme sonucu meydana gelen çatlaklar. Mineral yapısındaki farklılıkların oluşturduğu dairesel boşluklar. Kaya yüzeyindeki doğal çizgiler ve çatlaklar. İskoçya Kaya Sanatı Projesi’nin kaya sanatı tanıma rehberi, doğal jeolojik oluşumların özellikle basit çanak oyuklar ve kanallarla karıştırılabildiğini vurgulamaktadır. İnsan eliyle yapılmış oymalarda görülebilen özellikler İnsan müdahalesini düşündürebilecek bazı özellikler şunlardır: Belirli bir şeklin düzenli biçimde tekrarlanması. Oyuk veya çizgilerin belirgin bir işçilik izi taşıması. Benzer motiflerin aynı kaya yüzeyinde bir kompozisyon oluşturması. Taş yüzeyinde vurma, kazıma veya kesme izlerinin bulunması. Motiflerin tarihî bir yapı veya arkeolojik alanla ilişkili olması. Bunlar kesin kanıt değildir. Doğal oluşumlar ve eski insan müdahaleleri zaman zaman iç içe geçebilir. Kesin değerlendirme için jeolojik ve arkeolojik inceleme gerekebilir. Görsel 2 – Doğal oluşum ve insan yapımı oyma karşılaştırması Görsel alt metni: Doğal kaya aşınmasıyla oluşmuş çukurlar ve insan eliyle yapılmış kaya oymalarının temsili karşılaştırması. Görsel açıklaması: Doğal aşınmalar bazı durumlarda insan yapımı işaretlere benzeyebilir. Görsel eğitim amacıyla hazırlanmış temsili bir karşılaştırmadır. 5. Define Araştırmalarında Kaya Üzerindeki İşaretler Nasıl Yorumlanır? Kaya işaretleri, define araştırmalarında en fazla yorum yapılan unsurlardan biridir. Özellikle çanak oyuklar, kanallar, üçgenler, halkalar, haç biçimleri ve hayvan figürleri hakkında çeşitli geleneksel yorumlar bulunmaktadır. Bu yorumlarda bazen şekillerin yön gösterdiği, bazen belirli bir yapıyla bağlantılı olduğu, bazen de gizli bir alanı temsil ettiği ileri sürülür. Ancak bu iddiaların her biri bilimsel kanıtlarla desteklenmiş değildir. İşaretin bulunduğu çevre neden önemlidir? Bir kaya üzerindeki şekli yalnızca kendi biçimine bakarak değerlendirmek eksik bir yaklaşımdır. Örneğin bir kayada geometrik bir motif bulunuyorsa bunun yakın çevresinde: Tarihî duvar veya temel kalıntıları, Eski yerleşim izleri, Mimari taşlar, Mezar yapıları, Seramik ve diğer arkeolojik buluntular, Başka kaya sanatı örnekleri bulunup bulunmadığı önem taşır. Bu unsurlar, bölgenin geçmişte nasıl kullanıldığı hakkında bilgi verebilir. Ancak bunların varlığı da otomatik olarak define bulunduğunu göstermez. Kaya üzerindeki işaretler yön veya mesafe gösterir mi? Halk arasında bazı çizgilerin yön, kanalların bağlantı, oyukların ise belirli bir mesafe veya sayı gösterdiği yönünde yorumlar bulunmaktadır. Fakat bütün kaya işaretleri için geçerli, bilimsel olarak doğrulanmış bir yön ve mesafe sistemi yoktur. Bir çizginin kuzeye, güneye veya belirli bir noktaya yönelmesi tek başına saklı bir alanı kanıtlamaz. Bu tür yorumların tarihî belge, arkeolojik bulgu veya güvenilir karşılaştırmalı örneklerle desteklenmesi gerekir. Aynı kayada birden fazla işaret bulunması Bir kaya yüzeyinde farklı şekillerin birlikte bulunması, araştırma açısından önemlidir. Örneğin aynı yüzeyde çanak oyuklar, dairesel halkalar ve çizgisel motifler bulunabilir. Bu motifler aynı dönemde yapılmış olabileceği gibi farklı dönemlerde farklı kişiler tarafından da oluşturulmuş olabilir. ScRAP kaya sanatı rehberinde de aynı taş üzerinde birden fazla döneme ait oyma bulunabileceğine dikkat çekilmektedir. Bu nedenle bütün şekilleri tek bir mesajın parçaları olarak değerlendirmek doğru değildir. 6. Arazide Kaya İşaretleri İncelenirken Nelere Dikkat Edilmeli? Arkeolojik araştırmalarda kaya yüzeyleri incelenirken yalnızca motifin kendisi değil, bulunduğu ortam da belgelenir. ScRAP’ın kaya sanatı kayıt sistemi, bu tür incelemelerde taşın konumu, çevresindeki arkeolojik unsurlar, kaya türü, yüzey özellikleri, eğim, yön ve motiflerin biçimlerinin birlikte kaydedilmesini öneren bir yöntem sunmaktadır. Bu yaklaşım, arazide karşılaşılan bir şeklin daha sonra karşılaştırmalı olarak incelenebilmesini sağlar. Fotoğraf ve kayıt çalışması Bir kaya işaretiyle karşılaşıldığında şu bilgiler kaydedilebilir: Bulunduğu bölgenin genel görünümü. Kaya yüzeyinin yakın ve uzak fotoğrafları. Motifin yaklaşık boyutları. Taşın türü ve yüzey yapısı. Kaya yüzeyinin eğimi ve baktığı yön. Yakındaki tarihî yapı veya arkeolojik kalıntılar. Doğal çatlaklar, aşınmalar ve bitki örtüsü. Fotoğraf çekiminde ölçek kullanmak, motifin boyutlarının daha sonra anlaşılmasını kolaylaştırır. Ancak kaya yüzeyini temizlemek, kazımak, boyamak veya üzerine kimyasal madde sürmek doğru değildir. Bu tür işlemler yüzeydeki önemli izleri bozabilir. Kaya yüzeyine müdahale edilmemeli Tarihî olabileceği düşünülen bir kaya üzerindeki şekiller korunmalıdır. Özellikle şu işlemlerden kaçınılmalıdır: Oyuğu derinleştirmek. Çizgilerin üzerinden yeniden geçmek. Taşın yüzeyini kazımak. Yüzeye boya veya kimyasal madde uygulamak. Kaya parçasını yerinden sökmek. İzinsiz kazı veya sondaj yapmak. Bunlar hem bilimsel incelemeyi zorlaştırabilir hem de kültür varlığına zarar verebilir. 7. Kaya Üzerindeki İşaretler Hakkında En Sık Yapılan Yanlışlar Kaya işaretleriyle ilgili bilgilerin önemli bir bölümü, farklı bölgelerdeki örneklerin birbirine benzetilmesinden kaynaklanan yorumlardan oluşur. En sık yapılan hatalar şunlardır: Her oyuğu define işareti kabul etmek: Bazı oyuklar doğal oluşum, bazıları ise günlük kullanım veya üretim faaliyetlerinin izidir. Her çizgiyi yön gösteren işaret olarak yorumlamak: Çizgiler doğal aşınma, kaya çatlağı veya farklı insan faaliyetlerinin sonucu olabilir. Bütün işaretleri aynı döneme ait saymak: Aynı kaya üzerinde farklı dönemlerde yapılmış izler bulunabilir. Tek bir sembolden kesin sonuç çıkarmak: Bir motifin anlamı ancak tarihî ve arkeolojik bağlamıyla birlikte değerlendirilebilir. İnternetteki ölçü ve mesafe iddialarına güvenmek: Belirli bir oyuk ölçüsünün her bölgede aynı anlamı taşıdığına dair evrensel bir bilimsel kural bulunmamaktadır. 8. Türkiye’de Kaya İşaretlerinin Korunması ve Yasal Durum Türkiye’de tarihî ve arkeolojik değer taşıyan kaya işaretleri, bulundukları alanın niteliğine göre 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında değerlendirilebilir. Kanunun 3. maddesinde kültür varlıkları; tarih öncesi ve tarihî dönemlere ait, bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan taşınır ve taşınmaz varlıklar olarak tanımlanmaktadır. Bu nedenle tarihî bir kaya oymasının bulunduğu alanın korunması önemlidir. 2863 sayılı Kanun’un 74. maddesine göre izinsiz define araştırması, kazı ve sondaj faaliyetleri cezai yaptırıma tabidir. İzinsiz kazı veya sondaj ile izinsiz define araştırması aynı hukuki fiil değildir; kanunda bunlar için ayrı hükümler bulunmaktadır. Kanunun 4. maddesi ise kültür ve tabiat varlığı bulan kişilerin bunu en geç üç gün içinde en yakın müze müdürlüğüne, köyde muhtara veya diğer yerlerde mülki idare amirlerine bildirmesini öngörmektedir. Tarihî olabilecek bir kaya işaretiyle karşılaşıldığında en doğru yaklaşım, bulunduğu yeri bozmadan belgelemek ve ilgili müze müdürlüğüne bilgi vermektir. Sonuç: Kaya Üzerindeki İşaretler Geçmişin Sessiz Kayıtlarıdır Arazide kaya üzerinde görülen işaretler, geçmiş toplumların yaşam biçimleri, inançları, üretim faaliyetleri ve çevreleriyle ilişkileri hakkında önemli bilgiler taşıyabilir. Çanak oyuklar, halka motifleri, kanallar, çizgiler, geometrik şekiller ve hayvan tasvirleri farklı dönemlerde farklı amaçlarla oluşturulmuştur. Ancak bu işaretlerin tamamını define göstergesi olarak değerlendirmek doğru değildir. Doğal kaya oluşumları, günlük kullanım izleri, dinî semboller ve tarihî kaya sanatı örnekleri birbirinden ayrılmalıdır. Bir kaya üzerindeki şeklin gerçek anlamını ortaya çıkarmak için yalnızca motifin biçimine değil; taşın yapısına, işçilik izlerine, çevresindeki arkeolojik kalıntılara ve bölgenin tarihî geçmişine birlikte bakmak gerekir. Unutulmamalıdır: Kaya üzerindeki her iz bir defineyi değil, bazen binlerce yıl öncesinden günümüze ulaşan bir yaşamın izlerini anlatır. Sık Sorulan Sorular Arazide kaya üstündeki işaretler ne anlama gelir? Kaya üzerindeki işaretler farklı dönemlerde dinî, sembolik, sanatsal, günlük veya işlevsel amaçlarla yapılmış olabilir. Anlamları bulundukları bölgenin tarihî ve arkeolojik özelliklerine göre değerlendirilir. Kaya üzerindeki çanak oyuklar define işareti midir? Her çanak oyuk define işareti değildir. Bazıları kaya sanatı örneği, bazıları günlük kullanım izi, bazıları ise doğal jeolojik oluşum olabilir. Petroglif nedir? Petroglif, taş veya kaya yüzeyine kazıma, oyma ya da benzeri yöntemlerle oluşturulan tasvirleri ifade eder. Hayvan, insan ve geometrik motifler petroglif örnekleri arasında bulunabilir. Kaya üzerindeki çizgiler yön gösterir mi? Bazı geleneksel yorumlarda çizgilere yön anlamı yüklenir. Ancak bütün kaya çizgilerinin belirli bir yönü veya gömü noktasını gösterdiğini kanıtlayan evrensel bir bilimsel sistem bulunmamaktadır. Doğal kaya oyuğu ile insan yapımı oyuk nasıl ayrılır? Taşın jeolojik yapısı, yüzey aşınması, işçilik izleri, oyukların düzeni ve çevresindeki diğer bulgular birlikte incelenir. Kesin değerlendirme uzman incelemesi gerektirebilir. Türkiye’de kaya resimleri ve oymaları hangi bölgelerde bulunur? Anadolu’nun farklı bölgelerinde tarih öncesi ve tarihî dönemlere ait kaya sanatı örnekleri bulunmaktadır. Özellikle Doğu Anadolu’da Urartu dönemine ait anıtsal kaya işaretleri üzerine akademik araştırmalar yapılmıştır. Kültürel miras uyarısı: Bu makale bilgilendirme amacı taşır. Tarihî kaya işaretleri, arkeolojik alanlar ve kültür varlıkları üzerinde izinsiz kazı, tahribat veya müdahalede bulunulmamalıdır. Kaynakça Halil Can Akgün, 2019, Coğrafyadan Mitolojiye: Kaya Resimleri, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi. Erkan Konyar, 2006, An Ethno-Archaeological Approach to the Monumental Rock Signs in Eastern Anatolia, Colloquium Anatolicum. ScRAP, Recognising Rock Art – Kaya Sanatını Tanıma Rehberi. ScRAP, Using the Rock Art Recording Form – Kaya Sanatı Kayıt Rehberi. African Archaeology, Field Manual for African Archaeology – Rock Art and Rock Markings. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu. Bunu paylaş: Facebook üzerinde paylaş (Yeni pencerede açılır) Facebook İlgili Yazı gezinmesi Yonca,Mihrap ve oyma işaretleri define ve arkoloji karşılaştırma