Define Atlas
Define Atlas; tarih, arkeoloji, antik uygarlıklar, kayıp şehirler ve kültürel miras üzerine kaynak temelli araştırma platformu.
Define Nedir?
Define denildiğinde çoğu insanın aklına toprağın altına saklanmış altınlar, gümüş paralar, mücevherler ve eski dönemlerden kalma değerli eşyalar gelir. Tarih boyunca insanların birikimlerini korumak, savaşlardan kaçırmak veya güvenli bir yerde saklamak amacıyla çeşitli eşyaları gömdüğü bilinmektedir.
Ancak define kavramı yalnızca altın ve mücevherlerden ibaret değildir. Arkeolojik açıdan değerlendirildiğinde geçmiş toplumların ekonomik hayatı, ticaret ilişkileri, günlük yaşamı ve inançları hakkında önemli bilgiler sunabilen bir tarih kaynağıdır.
Peki, define tam olarak nedir? İnsanlar geçmişte değerli eşyalarını neden toprağa gömerdi? Bulunan her eski para veya tarihi eser define olarak kabul edilir mi?
Bu yazıda define kavramını tarihî, arkeolojik ve hukuki yönleriyle ele alıyoruz.
Günlük kullanımda define, geçmişte insanlar tarafından toprağın altına veya başka bir yere saklanmış para, altın, gümüş, mücevher ve benzeri değerli eşyalara verilen isimdir.
Bu eşyalar bazen bir kap içerisinde, bazen bir sandıkta, bazen de farklı nesnelerden oluşan toplu bir birikim şeklinde saklanmış olabilir.
Ancak her gömülü eşya define değildir. Bir nesnenin define olarak değerlendirilmesi için ne zaman ve hangi amaçla saklandığı, sahibinin bulunup bulunmadığı ve bilimsel ya da kültürel bir değer taşıyıp taşımadığı gibi unsurlar önemlidir.
Türkiye’de define kavramının hukuki tanımı da bulunmaktadır. Türk Medeni Kanunu’nun 772. maddesinde, çok zaman önce gömülmüş veya saklanmış olduğu ve artık sahibinin bulunmadığı kesin olarak anlaşılan değerli şeyler define olarak tanımlanır.
Define Arama Yönetmeliği ise bu tanımı, bilimsel değer taşımayan ve 2863 sayılı Kanun kapsamındaki belirli kültür varlıklarının dışında kalan taşınır varlıklar açısından düzenler.
Dolayısıyla günlük hayatta define olarak adlandırılan her eski eşya, hukuken define kabul edilmez.
Geçmişte banka sistemlerinin, modern kasaların ve bugünkü güvenlik yöntemlerinin bulunmadığı dönemlerde insanlar değerli eşyalarını korumak için farklı yöntemler kullanıyordu.
Bunlardan biri de değerli eşyaları toprağa veya güvenli görülen başka bir yere saklamaktı.
Arkeolojik araştırmalar, gömülerin tek bir nedenle oluşturulmadığını göstermektedir.
Savaşlar, isyanlar, yağmalar ve siyasi karışıklıklar insanların mal varlıklarını koruma ihtiyacını artırıyordu.
Bir yerleşim yerinin saldırıya uğrama ihtimali bulunduğunda insanlar altınlarını, gümüşlerini ve diğer değerli eşyalarını geçici olarak saklamış olabilir.
Ancak savaş sona ermeden hayatını kaybeden, yaşadığı bölgeden ayrılmak zorunda kalan veya sakladığı yeri yeniden bulamayan kişiler nedeniyle bazı birikimler uzun süre toprak altında kalmıştır.
Geçmişte altın ve gümüş paralar yalnızca alışveriş aracı değildi. Aynı zamanda servetin saklanması ve biriktirilmesi için de kullanılıyordu.
Tüccarlar, varlıklı aileler ve farklı ekonomik faaliyetlerle uğraşan insanlar birikimlerini gerektiğinde yeniden kullanmak üzere saklamış olabilir.
Özellikle farklı dönemlere ait sikkelerin aynı yerde bulunması, birikimin uzun süre boyunca oluşturulmuş olabileceğini düşündürebilir.
Bir kişinin değerli eşyalarını sakladıktan sonra bulunduğu bölgeye geri dönememesi, gömünün unutulmasına neden olmuş olabilir.
Ölüm, göç, salgın hastalıklar ve zorunlu yer değiştirmeler bu durumun olası nedenleri arasındadır.
Böylece başlangıçta geçici olarak saklanan birikimler, yüzyıllar boyunca toprak altında kalabilir.
Arkeolojide bulunan her toplu eşya birikimi, sahibinin daha sonra geri almak amacıyla sakladığı bir hazine değildir.
Bazı toplumlarda değerli nesnelerin tanrılara sunulması, kutsal kabul edilen alanlara bırakılması veya belirli ritüeller kapsamında toprağa gömülmesi gibi uygulamalar bulunuyordu.
Bu tür buluntular arkeolojik literatürde adak veya ritüel bırakma gibi kavramlarla incelenir.
Bu nedenle değerli eşyaların bir arada bulunması, her zaman gizlenmiş bir servetin varlığı anlamına gelmez.
Arkeolojik açıdan gömülü değerli eşya toplulukları farklı özelliklerine göre sınıflandırılabilir. Bu sınıflandırmalar, bulunan nesnelerin neden ve nasıl bir araya getirildiğini anlamaya yardımcı olur.
Sikke definesi, bir arada saklanmış veya bulunmuş madeni paralardan oluşur.
Altın, gümüş ve bakır sikkeler farklı dönemlerin ekonomik yapısı, hükümdarları, darphaneleri ve ticaret ilişkileri hakkında bilgi sağlayabilir.
Aynı gömü içerisinde farklı devletlere ait paraların bulunması, geçmişteki ticari ilişkilerin araştırılmasına yardımcı olabilir.
Altın takılar, gümüş süs eşyaları, yüzükler, bilezikler ve değerli taşlardan oluşan birikimler bu grupta incelenebilir.
Bu tür buluntular yalnızca maddi değerleriyle değil, üretim teknikleri, kullanılan malzemeler ve dönemin sanat anlayışı açısından da önemlidir.
Bazı arkeolojik alanlarda bakır, bronz ve demir nesneler bir arada bulunabilir.
Bu nesneler her zaman kişisel servet veya gizlenmiş hazine olmayabilir. Metal işleme faaliyetlerinde kullanılmak üzere saklanmış ham maddeler, atölye malzemeleri veya yeniden eritilecek parçalar da olabilir.
Bazı toplumlarda belirli nesneler dini veya törensel amaçlarla toprağa, suya ya da kutsal kabul edilen alanlara bırakılmıştır.
Bu buluntuların anlamı, içerdikleri nesneler ve bulundukları çevreyle birlikte değerlendirilir.
Bu iki kavram günlük hayatta birbirinin yerine kullanılabilse de arkeoloji açısından önemli farklılıklar taşır.
Define, genel olarak geçmişte saklanmış değerli eşyalar için kullanılan bir kavramdır. Arkeolojik buluntu ise insan geçmişi hakkında bilgi sağlayan her türlü nesne, yapı kalıntısı veya kültürel iz olabilir.
Örneğin tek başına bulunan eski bir seramik parçası, tarihi sikke veya taş alet arkeolojik buluntu olabilir. Ancak bunların tek başına bulunması, mutlaka bir defineye ait oldukları anlamına gelmez.
Benzer şekilde mezarlarda bulunan takılar, kaplar ve kişisel eşyalar da gömü eşyası olarak değerlendirilir. Bunları gizlenmiş bir servetle aynı kategoride ele almak doğru değildir.
Arkeologlar için bir buluntunun nerede bulunduğu, hangi tabakadan çıktığı, çevresindeki diğer nesnelerle ilişkisi ve bulunduğu yapının özellikleri en az nesnenin kendisi kadar önemlidir.
Çünkü buluntu, bulunduğu çevreden ayrıldığında tarihî bilgi kaybı yaşanabilir.
Türkiye’de bilimsel olarak incelenmiş önemli sikke birikimlerinden biri, Kocaeli’nin Kandıra ilçesine bağlı Yusufça köyünde bulunan Yusufça Definesi’dir.
Sanat tarihçisi Zeliha Demirel Gökalp tarafından Belleten dergisinde yayımlanan akademik çalışmada bu birikim ayrıntılı şekilde incelenmiştir.
Araştırmaya göre Yusufça Definesi’nde toplam 154 altın ve 2 gümüş sikke bulunmaktadır.
Altın sikkelerin 98’i Osmanlı, 56’sı ise Avrupa kökenlidir. Sikkeler yaklaşık olarak 1462-1622 yılları arasına tarihlenmektedir.
Bu buluntu yalnızca değerli paraların bir arada bulunması açısından değil, Osmanlı dönemindeki ticaret ve para dolaşımını anlamak bakımından da önemlidir.
Araştırmada sikkelerin tarihleri, darphaneleri, ekonomik ilişkiler ve bölgenin ticari yapısı birlikte değerlendirilmiştir.
Yusufça Definesi örneği, bir gömünün geçmişteki ekonomik hayat hakkında ne kadar önemli bilgiler sağlayabileceğini göstermektedir. Ayrıca bu tür buluntuların yalnızca maddi değer üzerinden değerlendirilmesinin yetersiz olduğunu ortaya koymaktadır.
Arkeolojik açıdan incelenen bir define, geçmiş toplumların yaşamına ilişkin birçok sorunun cevaplanmasına yardımcı olabilir.
Ekonomik durum: Altın, gümüş ve diğer değerli eşyaların miktarı ve türü, geçmişteki birikim alışkanlıkları hakkında bilgi verebilir.
Ticaret ilişkileri: Farklı bölgelerde üretilmiş sikkelerin bir arada bulunması, ticaret ve para dolaşımının araştırılmasını sağlayabilir.
Tarihsel dönem: Nesnelerin üretim tarihleri, kullanım özellikleri ve diğer buluntularla ilişkileri gömünün hangi dönemle bağlantılı olduğunu anlamaya yardımcı olabilir.
Toplumsal yapı: Kullanılan takılar, araçlar ve diğer eşyalar, dönemin sosyal ve ekonomik farklılıkları hakkında ipuçları sunabilir.
İnanç ve gelenekler: Bazı nesnelerin özel bir düzen içerisinde bırakılması veya belirli alanlarda bulunması, ritüel uygulamaların araştırılmasına katkı sağlayabilir.
Ancak bu sonuçlara ulaşmak için buluntuların bilimsel yöntemlerle incelenmesi gerekir. Yalnızca bir nesnenin şekline veya maddi değerine bakarak geçmişteki kullanım amacını kesin olarak belirlemek mümkün değildir.
Define konusu, tarih boyunca birçok söylentiye ve efsaneye kaynaklık etmiştir. Özellikle halk arasında anlatılan bazı bilgiler, bilimsel olarak doğrulanmış gerçeklerle karıştırılabilmektedir.
Her eski sikke bir defineye ait midir?
Hayır. Eski bir sikke tek başına kaybolmuş, dolaşım sırasında düşmüş veya farklı bir nedenle bulunduğu yere gelmiş olabilir.
Her define altın ve mücevherden mi oluşur?
Hayır. Tarihî gömüler bakır, gümüş, bronz, seramik, metal araçlar veya farklı nesnelerden oluşabilir.
Her kaya işareti bir defineyi gösterir mi?
Hayır. Kayalardaki şekiller doğal oluşum, aşınma, eski yapı izleri veya insan eliyle yapılmış farklı işaretler olabilir. Bir şeklin defineyi gösterdiğini kanıtlayan evrensel bir sembol sistemi bulunmamaktadır.
Her gömü tekrar alınmak amacıyla mı saklanmıştır?
Hayır. Bazı birikimler güvenlik amacıyla saklanmış olabilirken bazıları ritüel veya dini nedenlerle bırakılmıştır. Buluntunun anlamı arkeolojik bağlamına göre değerlendirilmelidir.
Türkiye’de define arama faaliyetleri 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve Define Arama Yönetmeliği kapsamında düzenlenmektedir.
Kanunun 50. maddesine göre define arama ruhsatı verilebilir. Ancak koruma altındaki kültür ve tabiat varlıkları, tescilli sit alanları ve mezarlıklar gibi yerlerde define arama izni verilmesi mümkün değildir.
Define aramak isteyen kişilerin ilgili mevzuata uygun şekilde başvuruda bulunması ve gerekli ruhsatı alması gerekir.
Define Arama Yönetmeliği’ne göre arama yapılacak alanın sınırları, belgeleri, mülkiyet durumu ve diğer teknik koşulları değerlendirilir. Arama işlemi de yetkili kurumların gözetiminde gerçekleştirilir.
Önemli bir ayrıntı: Bir kişinin arazinin sahibi olması, o arazide istediği şekilde tarihî kazı yapabileceği anlamına gelmez.
Ayrıca arkeolojik veya bilimsel değer taşıyan bir buluntuya rastlandığında bu eşya sıradan bir define gibi değerlendirilemez. Kültür varlığı niteliği taşıyan eserler özel koruma hükümlerine tabidir.
Define kavramı, insanların geçmişte değerli eşyalarını saklama alışkanlıklarıyla yakından ilişkilidir. Savaşlar, ekonomik koşullar, ticaret, göçler ve dini inanışlar bu tür birikimlerin oluşmasında farklı roller oynamıştır.
Bugün toprak altında bulunan bir sikke topluluğu veya değerli eşya birikimi, yalnızca maddi değeriyle değil, geçmiş hakkında taşıdığı bilgilerle de önemlidir.
Özellikle arkeolojik yöntemlerle incelenen defineler; ticaret yollarını, para dolaşımını, ekonomik ilişkileri ve geçmiş toplumların yaşam biçimlerini anlamamıza yardımcı olur.
Bu nedenle define araştırmalarında en önemli nokta, bulunan nesnenin yalnızca ne kadar değerli olduğuna değil, hangi döneme ait olduğuna ve tarihsel olarak ne anlattığına da bakmaktır.
Sizce geçmişte insanlar değerli eşyalarını en çok hangi nedenle saklıyordu: Savaş tehlikesi, ekonomik güvence, yok olma korkusu veya başka bir neden mi? Görüşlerinizi yorumlarda paylaşabilirsiniz.
Türkiye’de define arama faaliyetleri 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve ilgili yönetmeliklere tabidir. Gerekli izinler alınmadan kazı ve sondaj yapılmamalıdır.
Tarihî veya arkeolojik nitelik taşıyabilecek bir buluntuya rastlandığında esere müdahale edilmemeli, bulunduğu yer korunmalı ve yetkili müze müdürlüğüne veya ilgili kurumlara bildirim yapılmalıdır.
DefineAtlas.com, kültürel mirasın korunmasını ve tarihî buluntuların bilimsel yöntemlerle değerlendirilmesini esas alır.